Home Μικροοργανισμοί Τί θα πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζω για την ανάπτυξη των μικροοργανισμών –...

Τί θα πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζω για την ανάπτυξη των μικροοργανισμών – Μέρος 2ο

126
0
πρωτοσέλιδο - Τι πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζω για την ανάπτυξη των μικροοργανισμών – Μέρος 2ο

Τί θα πρέπει οπωσδήποτε εγώ να γνωρίζω για την ανάπτυξη των μικροοργανισμών στο γάλα – Δείτε με ποιό τρόπο αναπτύσσονται οι μικροοργανισμοί μέσα στο γάλα

Ανάπτυξη των μικροοργανισμών στο γάλα – Ο πληθυσμός των μικροοργανισμών, μέσα στο γάλα, θα αυξάνει διαρκώς?

Ας σκεφτούμε το φρέσκο παστεριωμένο γάλα, το οποίο, εμείς αφήσαμε, σε ένα ποτήρι στην κουζίνα μας.

Οι μικροοργανισμοί, οι οποίοι θα βρεθούν, (με οποιοδήποτε τρόπο), μέσα στο γάλα αυτό, θα αρχίσουν να πολλαπλασιάζονται.

Εμείς είδαμε ότι οι μικροργανισμοί, τα βακτήρια, πολλαπλασιάζονται με εκθετικό ρυθμό.

Γενικά, το γάλα αποτελεί ένα ”μέσο” υπόστρωμα για την ανάπτυξη των μικροοργανισμών.Οι διάφορες παράμετροι, οι οποίες χαρακτηρίζουν ένα γάλα θα επηρεάσουν καταλυτικά την ανάπτυξη των μικροργανισμών μέσα σε αυτό το γάλα. Για παράδειγμα, η οξύτητα του γάλακτος, το οξειδοαναγωγικό δυναμικό του γάλακτος, τα σάκχαρα του γάλακτος, οι αζωτούχες ουσίες του γάλακτος, τα μακροστοιχεία και τα μικροστοιχεία του γάλακτος, οι βιταμίνες του γάλακτος, η ενεργότητα ύδατος του γάλακτος, οι βακτηριοστατικές ουσίες του γάλακτος, κ.α., θα καθορίσουν τον ρυθμό ανάπτυξης των μικροοργανισμών μέσα σε αυτό το γάλα.

Όμως, ο πληθυσμός, αυτών, των μικροοργανισμών, θα αυξάνει διαρκώς?

Εμείς θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε σε αυτήν την εύλογη απορία.

Η ανάπτυξη των μικροοργανισμών, στο γάλα, υπακούει κάποιους κανόνες
1) Φάση προσαρμογής ή υστέρησης (Lag phase). Οι μικροργανισμοί προσαρμόζονται στο νέο ''γαλακτοκομικό'' περιβάλλον. 2) Λογαριθμική ή εκθετική φάση ανάπτυξης (Log phase ή exponential phase). Οι μικροοργανισμοί αναπτύσσονται ταχέως. 3) Στάσιμη ή σταθερή φάση (Stationery phase). Ο πληθυσμός των μικροοργανισμών διατηρείται σταθερός. 4) Φάση μείωσης ή παρακμής ή θανάτου (Death phase or reduction phase or dying-off phase). Ο πληθυσμός των μικροοργανισμών ελαττώνεται.
Σχήμα 1. Μεταβολή, του πληθυσμού, των μικροοργανισμών με τον χρόνο. Η καμπύλη ανάπτυξης μικροοργανισμών αποτελείται από 4 στάδια ή φάσεις. 1. Lag phase (φάση προσαρμογής), 2. Exponential phase (εκθετική φάση ανάπτυξης), 3. Stationary phase (στάσιμη φάση), 4. Death phase (φάση θανάτου.1) Φάση προσαρμογής ή υστέρησης (Lag phase). Οι μικροργανισμοί προσαρμόζονται στο νέο ”γαλακτοκομικό” περιβάλλον. Σε αυτό το στάδιο ο πληθυσμός των μικροοργανισμών είναι μικρός. 2) Λογαριθμική ή εκθετική φάση ανάπτυξης (Log phase ή exponential phase). Σε αυτό το στάδιο οι μικροοργανισμοί αναπτύσσονται ταχέως. Στο τέλος του σταδίου αυτού ο πληθυσμός των μικροργανισμών μεγιστοποιείται. 3) Στάσιμη ή σταθερή φάση (Stationery phase). Στο στάδιο αυτό ο πληθυσμός των μικροοργανισμών διατηρείται σταθερός. Δηλαδή, όσα κύτταρα γεννώνται, τόσα κύτταρα πεθαίνουν.4) Φάση μείωσης ή παρακμής ή θανάτου (Death phase or reduction phase or dying-off phase). Ο πληθυσμός των μικροοργανισμών ελαττώνεται.

Η ανάπτυξη, των μικροοργανισμών, στο γάλα, ή, γενικότερα, σε ένα γαλακτοκομικό προϊόν, ακολουθεί το γράφημα του Σχήματος 1.

Η καμπύλη της  ανάπτυξη, των μικροοργανισμών, αποτελείται από, 4 στάδια, ή 4 φάσεις.

Εμείς ας δούμε περισσότερο, αναλυτικά, αυτά τα στάδια.

Ανάπτυξη των μικροοργανισμών στο γάλα – Φάση προσαρμογής ή υστέρησης (Lag phase)
Προσθήκη γαλακτοκομικής καλλιέργειας τυροκόμησης στο γάλα, με την μορφή DVS.  Η προσθήκη γίνεται, περίπου, 15 με 20 λεπτά πριν την προσθήκη της πυτιάς. Γιατί, άραγε?  Διότι, οι μικροοργανισμοί στην καλλιέργεια βρίσκονται σε λήθαργο. Όταν, βρεθούν στο γάλα, θα χρειαστούν ένα χρονικό διάστημα για να προσαρμοσθούν, σε αυτό, το νέο περιβάλλον. Δηλαδή, όταν οι μικροοργανισμοί εισέρχονται στο γάλα βρίσκονται στην Φάση Προσαρμογής, (Lag phase). Βέβαια, ουσιαστικά, η ανάπτυξη των μικροοργανισμών θα ξεκινήσει πολύ αργότερα. Πότε? Όταν, εμείς θα δούμε να ελαττώνεται η τιμή του pH στο πήγμα μας.

Όταν, οι μικροοργανισμοί εισέρχονται σε ένα νέο ”γαλακτοκομικό” περιβάλλον, αρχικά, αυτοί, οι μικροοργανισμοί, προσπαθούν να προσαρμοστούν.

Αυτή, η φάση προσαρμογής, διαρκεί κάποιο χρονικό διάστημα.

Η διάρκεια, της φάσης προσαρμογής, εξαρτάται, κυρίως, από το είδος του μικροοργανισμού, και από την θερμοκρασία του μέσου, (γάλα, οξεόγαλα, κλπ.) στο οποίο εισέρχονται, αυτοί, οι μικροοργανισμοί.

Διάρκεια της φάσης προσαρμογής
Τί επιδιώκουμε εμείς? Εμείς επιζητούμε η φάση προσαρμογής να έχει μικρή ή μεγάλη διάρκεια?

Πόσο χρονικό διάστημα διαρκεί η φάση προσαρμογής?

Ενδεικτικά, αναφέρεται ότι, στους 37°C, η φάση προσαρμογής διαρκεί 3 ώρες, ενώ, στους 4°C, η φάση προσαρμογής διαρκεί 15 ώρες.

Τί ζητούμε εμείς?

Εμείς, επιζητούμε να δημιουργήσουμε, εκείνες τις συνθήκες, ώστε:

— η διάρκεια της φάσης προσαρμογής να είναι μικρή, όταν, εμείς θέλουμε την ανάπτυξη, των ωφέλιμων μικροοργανισμών της ”Μαγιάς”μας, οι οποίοι θα επιτελέσουν τις επιθυμητές ζυμώσεις, και,

Τί σημαίνει ότι εμείς διατηρούμε τα γαλακτοκομικά μας στο ψυγείο? Σημαίνει, ότι, εμείς ελαττώνουμε τον χρόνο γενεάς στους μικροοργανισμούς. Επίσης, η αποθήκευση των γαλακτοκομικών προϊόντων σε χαμηλή θερμοκρασία σημαίνει ότι, ο χρόνος προσαρμογής των μικροοργανισμών αυξάνει σημαντικά.

— η διάρκεια της φάσης προσαρμογής να είναι μεγάλη, όταν, εμείς θέλουμε να αναστείλουμε την ανάπτυξη, αλλοιογόνων μικροοργανισμών, οι οποίοι, θα προκαλέσουν ανεπιθύμητες ζυμώσεις στα γαλακτοκομικά προϊόντα.

Δείτε: Ψύξη & Θέρμανση γάλακτος, τα αρχέγονα όπλα στον πόλεμο με τους μικροοργανισμούς

Ανάπτυξη των μικροοργανισμών στο γάλα – Λογαριθμική ή εκθετική φάση ανάπτυξης (Log phase ή exponential phase)

Η φάση προσαρμογής, των μικροοργανισμών, έχει ολοκληρωθεί.

Στάδιο Στράγγισης τυριών άλμης. Εγώ προσέθεσα την καλλιέργεια εκκίνησης με την μορφή DVS στο γάλα τυροκόμησης. Παρόλα αυτά η τιμή pH είναι υψηλή. Τί μπορεί να συμβαίνει? Η φάση προσαρμογής των μικροοργανισμών της γαλακτοκομικής καλλιέργειας εκκίνησης μπορεί να διαρκεί μεγάλο χρονικό διάστημα. Συνεπώς, την επόμενη φορά, εγώ θα πρέπει να προσθέσω αυτήν την καλλιέργεια εκκίνησης, στο γάλα τυροκόμησης, νωρίτερα.

Οι μικροοργανισμοί έχουν, πλέον, προσαρμοσθεί στο, νέο, για αυτούς, ”γαλακτοκομικό” περιβάλλον.

Αυτοί, οι μικροοργανισμοί είναι, τώρα, έτοιμοι για πολλαπλασιασμό.

Έτσι, λοιπόν, οι μικροοργανισμοί εισέρχονται στην εκθετική φάση ανάπτυξης.

Οι μικροοργανισμοί αναπτύσσονται, με ταχύ ρυθμό, κατά την διάρκεια της εκθετικής φάσης.

Ο ρυθμός ανάπτυξης (growth rate) είναι μέγιστος.

Οικιακή γαλακτοκομική καλλιέργεια τυροκομίας για την παρασκευή γιαουρτιού. Αυτή, η καλλιέργεια περιέχει, περισσότερους από 1 δισεκατομμύριο ωφέλιμους μικροργανισμούς, ανά γραμ. Παρόλα αυτά, αυτοί, οι μικροοργανισμοί, θα πρέπει να πολλαπλασιαστούν (αναπαραχθούν) πολλές φορές, μέσα στο γάλα, ώστε, τελικά,  το γιαούρτι, το οποίο, εμείς θα φτιάξουμε, να περιέχει περισσότερους από 10 εκατομμύρια ωφέλιμους μικροοργανισμούς ανά γραμ.
Ισχύει η σχέση: N = N0 eμt

Όπου, το Ν αντιπροσωπεύει τον αριθμό, των μικροοργανισμών, μετά από χρόνο t.

Το N0 εκφράζει τον αριθμό, των μικροοργανισμών, την χρονική στιγμή, t = 0.

Το μ είναι ο ρυθμός ανάπτυξης.

Θυμηθείτε ότι, μ = 1 / g

Φτιάχνω γιαούρτι χρησιμοποιώντας μια μικρή ποσότητα από γιαούρτι του εμπορίου. Εγώ ρίχνω την γιαουρτομαγιά στο γάλα. Τί, όμως, θα πρέπει εγώ να ξέρω? Οι μικροοργανισμοί στην γιαουρτομαγιά θα πρέπει να βρίσκονται στην εκθετική φάση ανάπτυξης. Τί σημαίνει αυτό? Τί τιμή pH θα πρέπει να έχει το γιαούρτι, ώστε, εγώ να χρησιμοποιήσω, αυτό, το γιαούρτι για μαγιά?

Δείτε: Τί πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζω για την ανάπτυξη των μικροοργανισμών – Μέρος 1ο

Κατά την διάρκεια, της λογαριθμικής φάσης, ο χρόνος γενεάς (generation time), των μικροοργανισμών, ελαχιστοποιείται.

Άρα, ο ρυθμός ανάπτυξης (μ), των μικροοργανισμών, είναι μέγιστος.

Έτσι, το eμt παίρνει την μέγιστη τιμή, και άρα, ο Ν, (πληθυσμός των μικροοργανισμών), λαμβάνει την υψηλότερη τιμή, σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα t.

Ο χρόνος γενεάς, εξαρτάται, κυρίως, από τη φύση του μικροοργανισμού, και από την θερμοκρασία.

Εγώ μπορεί να φτιάχνω τυρί Κατίκι, ή εγώ μπορεί να φτιάχνω ξινόγαλα, ή εγώ μπορεί να φτιάχνω γιαούρτι. Η τιμή pH του γάλακτος είναι 6.09. Οι μικροοργανισμοί της ”Μαγιάς” έχουν, ξεκινήσει και ”δουλεύουν”.  Δηλαδή, αυτοί, οι μικροοργανισμοί έχουν, ήδη, εισέλθει στην φάση της λογαριθμικής ανάπτυξης.

Για τα θερμόφιλα βακτήρια, και τα μεσόφιλα βακτήρια, ο χρόνος γενεάς παίρνει μικρές τιμές, (το οποίο σημαίνει ότι, η διαίρεση, αυτών, των μικροοργανισμών, διαρκεί μικρό χρονικό διάστημα).

Δείτε: Πώς η θερμοκρασία επιδρά καίρια στους μικροοργανισμούς του γάλακτος

Οι τιμές, του χρόνου γενεάς,  είναι υψηλότερες για τα ψυχρόφιλα βακτήρια.

Γενικά, ο χρόνος γενεάς, κατά την διάρκεια της λογαριθμικής φάσης, κυμαίνεται από, 15, έως, 30 λεπτά.

Διάρκεια λογαριθμικής φάσης
Τί επιδιώκουμε εμείς? Εμείς επιζητούμε η γραμμή η οποία απεικονίζει την φάση ανάπτυξης να έχει μεγάλη κλίση ή μικρή κλίση?

Η διάρκεια, της λογαριθμικής φάσης, θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες.

Στο τέλος, της φάσης αυτής, ο πληθυσμός, των μικροοργανισμών, θα έχει φθάσει την μέγιστη τιμή του.

Δηλαδή, υπό τις δεδομένες συνθήκες,  ο αριθμός, αυτών, των μικροοργανισμών, δεν μπορεί να αυξηθεί, περεταίρω.

Τί ζητούμε εμείς?
Εμείς αφήσαμε για πολλές ημέρες, ένα, αρχικά, φρέσκο γάλα, σε συνθήκες περιβάλλοντος, (δηλαδή, έξω από το ψυγείο). Μέσα σε αυτό, το γάλα, αναπτύχθηκαν μικροοργανισμοί, οι οποίοι ζύμωσαν το γάλα και παρήγαγαν οξέα, με αποτέλεσμα το ξίνισμα, του γάλακτος, και την πτώση της τιμής του pH  του. Τα ”ρυπογόνα”προϊόντα μεταβολισμού, δημιούργησαν εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες, στους ίδιους, τους μικροοργανισμούς. Το ότι το pH δεν ελαττώνεται περαιτέρω, σημαίνει ότι οι μικροοργανισμοί βρίσκονται στην φάση της στασιμότητας ή στην φάση του θανάτου.

Εμείς, επιζητούμε να δημιουργήσουμε, εκείνες τις συνθήκες, ώστε:

— η εκθετική φάση ανάπτυξης να έχει, ως αποτέλεσμα, την δημιουργία, ενός πολύ υψηλού πληθυσμού, όταν, πρόκειται για τους ωφέλιμους μικροοργανισμούς, της ”Μαγιάς” μας, οι οποίοι θα επιτελέσουν τις επιθυμητές ζυμώσεις, και, να,

— η εκθετική φάση ανάπτυξης να έχει, ως αποτέλεσμα, τον περιορισμό της δημιουργίας, ενός πολύ υψηλού πληθυσμού, όταν, πρόκειται  για αλλοιογόνους μικροοργανισμούς, οι οποίοι θα προκαλέσουν ανεπιθύμητες ζυμώσεις, στα γαλακτοκομικά προϊόντα μας.

Δείτε: Πώς επιδρά το αλάτι στους μικροοργανισμούς των γαλακτοκομικών

Ανάπτυξη των μικροοργανισμών στο γάλα – Στάσιμη ή σταθερή φάση (Stationery phase)

Η εκθετική φάση, των μικροοργανισμών, έχει ολοκληρωθεί.

Ο πληθυσμός, των μικροοργανισμών,  έχει φθάσει σε μια πολύ υψηλή τιμή.

Η τιμή, αυτή, θα είναι η  μέγιστη τιμή, του αριθμού, των μικροργανισμών, μέσα στο γάλα.

Ημιάμεσο σύστημα για την παραγωγή των καλλιεργειών εκκίνησης. Εγώ έχω τους: Αρχικούς μικροοργανισμούς. Ακολουθώ μια σειρά διαδοχικών επωάσεων (ανακαλλιέργεια). Αυτό, το οποίο, εγώ θέλω να πετύχω είναι και η αύξηση του πληθυσμού των μικροοργανισμών.  Δηλαδή, εγώ θα πρέπει να δημιουργήσω ευνοϊκές συνθήκες ώστε η αύξηση των μικροοργανισμών να είναι η μέγιστη δυνατή. Με ποιό τρόπο θα το πετύχω αυτό?

Οι μικροοργανισμοί, τώρα, εισέρχονται σε μια στάσιμη φάση.

Κατά την διάρκεια, της στάσιμης φάσης, αυτός, ο πληθυσμός, των μκροοργανισμών, θα παραμείνει σχεδόν σταθερός.

Δηλαδή, οι μικροοργανισμοί θα πολλαπλασιάζονται, αλλά, όσα κύτταρα δημιουργούνται, άλλα τόσα, θα πεθαίνουν.

Μη ευνοϊκές συνθήκες επικρατούν, πλέον, στο ”γαλακτοκομικό” μέσο, με αποτέλεσμα, οι θάνατοι να είναι τόσοι πολλοί, ώστε, ο αριθμός των θανάτων να ισούται με τον αριθμό των γεννήσεων.

Τί ζητούμε εμείς?
Τί επιδιώκουμε εμείς? Εμείς επιζητούμε η φάση στασιμότητας να έχει μικρή διάρκεια ήνα έχει μεγάλη διάρκεια?

Εμείς, επιζητούμε να δημιουργήσουμε, εκείνες τις συνθήκες, ώστε:

— 1.  η στάσιμη φάση να διαρκέσει όσο το δυνατόν μικρότερο χρονικό διάστημα, όταν, πρόκειται  για αλλοιογόνους μικροοργανισμούς, οι οποίοι θα προκαλέσουν ανεπιθύμητες ζυμώσεις, στα γαλακτοκομικά μας. και,

— 2.  η στάσιμη φάση να διαρκέσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, όταν, πρόκειται για τους ωφέλιμους μικροοργανισμούς της ”Μαγιάς” μας, οι οποίοι θα επιτελέσουν τις επιθυμητές ζυμώσεις.

Για παράδειγμα, κατά την ωρίμανση του τυριού Φέτα,

Τυρί Φέτα σε άλμη κατά το στάδιο της ωρίμανσης. Η υψηλή αλατοπεριεκτικότητα και οι χαμηλές θερμοκρασίες του χώρου αποθήκευσης αλλάζουν τις ισορροπίες. Οι καλοί μικροοργανισμοί της καλλιέργειας εκκίνησης έχουν υποχωρήσει και έχουν δώσει την θέση τους σε άλλους μικροοργανισμούς, {ΜΗ εκκινητές μικροοργανισμούς (non-starters)] οι οποίοι μπορούν να προσαρμοστούν καλύτερα σε αυτές τις συνθήκες. Έτσι, οι αρχικοί μικροοργανισμοί της καλλιέργειεας εκκίνησης βρίσκονται στην φάση του θανάτου. Βέβαια, την ίδια στιγμή, διάφοροι άλλοι μικροοργανισμοί μέσα στο τυρί μπορεί να βρίσκονται στην φάση της ανάπτυξης.

εμείς, θέλουμε, όσο το δυνατόν, να διατηρήσουμε, υψηλούς τους πληθυσμούς, όλων, εκείνων, των μικροοργανισμών, οι οποίοι ανήκουν σε είδη του γένους Lactococcus, τα οποία, είδη, χρησιμοποιούνται ως καλλιέργειες τυροκόμησης (starter cultures), στην παρασκευή του τυριού Φέτα.

Ανάπτυξη των μικροοργανισμών στο γάλα – Φάση μείωσης ή παρακμής ή θανάτου (Death phase or reduction phase or dying-off phase)
Τιμή pH 3.51 στο κεφίρ. Αυτή, η αυξημένη οξύτητα, στρεσάρει (πάρα) πολύ τους διάφορους ωφέλιμους μικροοργανισμούς στο κεφίρ. Αυτοί, οι μικροοργανισμοί βρίσκονται στην φάση στασιμότητας, ή στην φάση θανάτου. Τί θα πρέπει εγώ να κάνω? Εγώ θα πρέπει να στραγγίσω τους κόκκους και να προσθέσω νέο γάλα. Προσέξτε όμως! Αυτή, η χαμηλή τιμή pH στρεσάρει και τους ανεπιθύμητους μικροοργανισμούς, οι οποίοι θα βρεθούν μέσα στο κεφίρ.

Η στάσιμη φάση, των μικροοργανισμών, έχει ολοκληρωθεί.

Στο ”γαλακτοκομικό” μέσο επικρατούν δυσμενείς συνθήκες, οι οποίες, διαρκώς, χειροτερεύουν.

Οι μικροοργανισμοί, όλο αυτό το χρονικό διάστημα, έχουν καταναλώσει τις θρεπτικά ουσίες, του ”γαλακτοκομικού” μέσου, και, παράλληλα,

Οι μικροοργανισμοί, όλο αυτό το χρονικό διάστημα, έχουν αποβάλλει, σε αυτό το ”γαλακτοκομικό” μέσο, προϊόντα του μεταβολισμού τους, (για παράδειγμα, το γαλακτικό οξύ), με αποτέλεσμα, οι συνθήκες διαβίωσης να είναι δραματικές.

Ως αποτέλεσμα, ο αριθμός, των θανάτων, είναι υψηλότερος από τον αριθμό των γεννήσεων.

Τί επιδιώκουμε εμείς? Εμείς επιζητούμε η γραμμή η οποία απεικονίζει την φάση του θανάτου να έχει μικρή κλίση ή να έχει μεγάλη κλίση?

Συνεπώς, καθόλη την διάρκεια της φάσης μείωσης, ο πληθυσμός, των μικροοργανισμών, ελαττώνεται.

Παρατηρείστε ότι, ο πληθυσμός φθάνει σε μια τέτοια τιμή, σχεδόν ίδια, (ή και μικρότερη), σε σχέση, με τον πληθυσμό, ο οποίος, αρχικά, εισήλθε, στο ”γαλακτοκομικό” μέσο.

Τί ζητούμε εμείς?

Εμείς, επιζητούμε να δημιουργήσουμε, εκείνες τις συνθήκες, ώστε:

— η φάση του θανάτου να οδηγήσει, όσο το δυνατόν, γρηγορότερα, στην μέγιστη ελάττωση, των αλλοιογόνων μικροοργανισμών, οι οποίοι θα προκαλέσουν ανεπιθύμητες ζυμώσεις, στα γαλακτοκομικά μας, και,

— η φάση του θανάτου να οδηγήσει με, όσο το δυνατόν, βραδύτερο ρυθμό, στην μικρότερη ελάττωση των ωφέλιμων μικροοργανισμών, της ”Μαγιάς” μας, οι οποίοι θα επιτελέσουν τις επιθυμητές ζυμώσεις.

Δείτε περισσότερα:

Predictive modelling of the microbial lag phase: a review. WINNEN, I. A. M. et al. International Journal of Food Microbiology, v. 94, p. 137-159, 2004

The Microbiology of Raw Milk. Bramley AJ, McKinnon CH. (1990). In: R R.K. (eds). Dairy Microbiology: The Microbiology of Milk. England: Elsevier Science

Relationship Between Temperature and Growth Rate of Bacterial Cultures. RATKOWSKY, D. A. et al. Journal of Bacteriology, v. 154, n. 1, p. 1222-1226, 1982.

The relation between temperature and growth of bacteria in dairy products.  Philips, J. D., and M. W. Griffiths.1987. Food Microbiol. 4:173-185.

Previous articleΝα πώς θα φτιάξετε τo τέλειο τυρί Φέτα
Next articleΠώς λειτουργεί το πεχάμετρο

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here